Παράλιο Άστρος
Το κάστρο του Παράλιου Άστρους είναι κτισμένο σε λόφο πάνω από τον ομώνυμο οικισμό, στο νότιο τμήμα της χερσονήσου Νησί. Από τη θέση αυτή ήλεγχε τις οδικές αρτηρίες που κατέληγαν στα Δολιανά, το Άστρος και το Λεωνίδιο, ενώ επόπτευε τον Αργολικό κόλπο έως τις Σπέτσες.
Η αρχική οχύρωση της θέσης, σύμφωνα με τους μελετητές του μνημείου, χρονολογείται από το τέλος του 17ου έως το τέλος του 18ου αιώνα. Αν και δεν αναφέρεται σε γραπτές πηγές, μπορεί να αποδοθεί με επιφύλαξη στην περίοδο της Β΄ βενετοκρατίας στην Πελοπόννησο (1685-1715), ή, το πιθανότερο, μετά την οθωμανική ανακατάληψη της περιοχής (1715), για την αποτροπή επαναστατικών κινημάτων του τοπικού πληθυσμού. Προγενέστερη οικοδομική φάση δεν τεκμηριώνεται από τα μέχρι σήμερα αρχαιολογικά δεδομένα. Παλαιότερα είχε εσφαλμένα ταυτιστεί με το κάστρο Estrella που ίδρυσε ο Γουλιέλμος Βιλλεαρδουίνος στην περιοχή.
ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΣΤΟ ΠΑΡΟΝ
Το κάστρο του Παράλιου Άστρους είναι κτισμένο σε λόφο πάνω από τον ομώνυμο οικισμό, στο νότιο τμήμα της χερσονήσου Νησί. Από τη θέση αυτή ήλεγχε τις οδικές αρτηρίες που κατέληγαν στα Δολιανά, το Άστρος και το Λεωνίδιο, ενώ επόπτευε τον Αργολικό κόλπο έως τις Σπέτσες.
Η αρχική οχύρωση της θέσης, σύμφωνα με τους μελετητές του μνημείου, χρονολογείται από το τέλος του 17ου έως το τέλος του 18ου αιώνα. Αν και δεν αναφέρεται σε γραπτές πηγές, μπορεί να αποδοθεί με επιφύλαξη στην περίοδο της Β΄ βενετοκρατίας στην Πελοπόννησο (1685-1715), ή, το πιθανότερο, μετά την οθωμανική ανακατάληψη της περιοχής (1715), για την αποτροπή επαναστατικών κινημάτων του τοπικού πληθυσμού. Προγενέστερη οικοδομική φάση δεν τεκμηριώνεται από τα μέχρι σήμερα αρχαιολογικά δεδομένα. Παλαιότερα είχε εσφαλμένα ταυτιστεί με το κάστρο Estrella που ίδρυσε ο Γουλιέλμος Βιλλεαρδουίνος στην περιοχή.
Το κάστρο στη σημερινή του μορφή χρονολογείται στα 1824/5. Αναδιαμορφώθηκε ως κατοικία των αδελφών Ζαφειρόπουλων και ως αμυντικό προτείχισμα για την προστασία των κατοίκων της περιοχής. Οι τρεις αδελφοί, Κωνσταντίνος, Ιωάννης και Πάνος Ζαφειρόπουλος, υπήρξαν εύποροι έμποροι του εξωτερικού, οι οποίοι επέστρεψαν στην Ελλάδα προκειμένου να συνεισφέρουν στον απελευθερωτικό αγώνα. Ιδιαίτερα ο στρατηγός Παναγιώτης Ζαφειρόπουλος αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες της Ελληνικής Επανάστασης.
Στις 5-6 Αυγούστου 1826, οι Έλληνες αγωνιστές, με αρχηγό τον Παναγιώτη Ζαφειρόπουλο και τον Νικηταρά, αντιμετώπισαν στο κάστρο με επιτυχία τα αιγυπτιακά στρατεύματα του Ιμπραήμ. Αναφέρεται ότι μέσα στο οχυρό κλείστηκαν για να προφυλαχθούν περίπου πέντε χιλιάδες άμαχοι, γυναίκες και παιδιά από τα γύρω χωριά, καθώς επίσης και επιφανείς οικογένειες του Ναυπλίου.
Το κάστρο συνέχισε να κατοικείται μέχρι τη δεκαετία του 1950, οπότε και εγκαταλείφθηκε οριστικά.
ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ
Αποτελείται από τρεις οχυρωματικούς περιβόλους, έναν εσωτερικό τετράπλευρο και δύο εξωτερικούς. Ο ανατολικός εξωτερικός περίβολος, μια ορθογώνια αυλή, είναι ο πρώτος που συναντά ο επισκέπτης. Λίθινη κλίμακα οδηγεί στην πύλη εισόδου πίσω από την οποία στενός καμαροσκέπαστος διάδρομος/διαβατικό δίνει πρόσβαση στον εσωτερικό περίβολο του κάστρου με τις κατοικίες των τριών αδελφών Ζαφειρόπουλων. Η πύλη και οι κατοικίες ανήκουν στη δεύτερη οικοδομική φάση του κάστρου.
Οι τρεις οικίες αποτελούν ευρύχωρα διώροφα οικήματα, τα οποία διαθέτουν υπόγειες κινστέρνες, χώρους υποδοχής, υπνοδωμάτια, βοηθητικά δωμάτια, αποχωρητήρια (πρόβολοι πάνω από το τείχος) και τζάκια. Δεν έχουν οχυρό χαρακτήρα, γιατί τις προστατεύει η θέση τους και το τείχος του κάστρου. Η οικία του Πάνου Ζαφειρόπουλου, στη νοτιοδυτική γωνία, έχει θεμελιωθεί πάνω σε παλαιότερο κτίσμα, διαθέτει απλή κάτοψη και εξωτερικό κλιμακοστάσιο πάνω σε καμάρα, στοιχεία της τοπικής τσακώνικης αρχιτεκτονικής. Οι οικίες του Κωνσταντίνου και του Ιωάννη μοιάζουν μεταξύ τους, διαθέτουν πιο πολύπλοκες κατόψεις και βοηθητικά προσκτίσματα, ενώ τα παράθυρα με την τοξωτή επίστεψη παραπέμπουν στην αρχιτεκτονική της Ύδρας.
Ο δυτικός περίβολος ανήκει στην αρχική φάση του κάστρου. Σχηματίζει δύο τριγωνικές προεξοχές-πλατώματα, που παραπέμπουν σε προμαχώνες. Στη νότια προεξοχή, στην απόληξή της, διαμορφώνεται ημικυκλικός πύργος/προμαχώνας με κανονιοθυρίδες. Ένας δεύτερος, πιο ισχυρός, ημικυκλικός πύργος με κανονιοθυρίδες ενισχύει τη βορειοδυτική γωνία και προστατεύει τοξωτή πύλη εισόδου σε αυτή την πλευρά του κάστρου. Τα τείχη του κάστρου διέθεταν επίσης τυφεκιοθυρίδες, ορισμένες από τις οποίες κλείστηκαν και ανοίχτηκαν νέες, πιθανώς στα χρόνια της Επανάστασης.
