Πέντε Πηγάδια
Το φρούριο Πέντε Πηγάδια είναι κτισμένο σε βραχώδες ύψωμα, στο μέσο περίπου της ορεινής διαδρομής που συνέδεε τα αστικά κέντρα της Άρτας και των Ιωαννίνων. Σήμερα δεσπόζει πάνω από τον σύγχρονο αυτοκινητόδρομο της Ιόνιας οδού. Η τοποθεσία στο ορεινό αυτό πέρασμα προς την πεδιάδα των Ιωαννίνων αποτελούσε σταθμό της παλαιάς ημιονικής διαδρομής. Διέθετε άφθονο νερό, τα πέντε πηγάδια από τα οποία προέρχεται η ονομασία της θέσης, και χάνι, δηλαδή σταθμό ανεφοδιασμού και ανάπαυσης των ταξιδιωτών.
ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΣΤΟ ΠΑΡΟΝ
Στην περιοχή υπήρχαν δύο οχυρά. Το παλαιότερο, από το οποίο σώζονται ελάχιστα κατάλοιπα, κατασκευάζεται γύρω στα μέσα του 18ου αιώνα από τον Κουρτ Αχμέτ Πασά, δερβέναγα (γενικό επόπτη των διαβάσεων) Ηπείρου και Θεσσαλίας. Στις αρχές του 19ου αιώνα το οχυρό αυτό έχει ερειπωθεί. Το φρούριο που διατηρείται μέχρι σήμερα κτίζεται τον 19ο αιώνα σε μικρή απόσταση νότια από το αρχικό. Η ανέγερσή του έχει συνδεθεί με τον Αλή Πασά των Ιωαννίνων και το οικοδομικό του πρόγραμμα για την ενίσχυση της ασφάλειας στο οδικό δίκτυο της επικράτειάς του.
Η καίρια θέση του φρουρίου για τον έλεγχο της πρόσβασης στην πεδιάδα των Ιωαννίνων το καθιστά κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα πεδίο πολλών μαχών. Στις 15-17 Σεπτεμβρίου 1821, στρατός Σουλιωτών καταλαμβάνει το φρούριο και αποκρούει τα οθωμανικά στρατεύματα του Χουρσίτ Πασά, ενώ κατά την αποτυχημένη εξέγερση των Ελλήνων της Ηπείρου το 1853-1854, όπως και στη διάρκεια του Ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897, γίνονται μάχες με τους Οθωμανούς στην περιοχή. Τέλος, κατά τον Α΄ Βαλκανικό πόλεμο, στις 24-30 Οκτωβρίου 1912, τα ελληνικά στρατεύματα αναχαιτίζουν επίθεση του οθωμανικού στρατού. Μετά την απελευθέρωση των Ιωαννίνων στις 21 Φεβρουαρίου 1913 και την ενσωμάτωση της περιοχής στο Ελληνικό κράτος, η θέση χάνει τη στρατηγική της σημασία και το φρούριο εγκαταλείπεται.
ΤΟ ΦΡΟΥΡΙΟ
Το μικρό διώροφο φρούριο έχει κάτοψη σε σχήμα σταυρού, σπάνια στην οχυρωματική αρχιτεκτονική του ελλαδικού χώρου. Οι κεραίες του σταυρού έχουν προσανατολισμό προς τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Στον άξονα βορρά-νότου απολήγουν σε εξαγωνικούς προμαχώνες. Στην ανατολική κεραία ανοίγεται η μοναδική είσοδος στο φρούριο, η οποία διαθέτει επιμελημένο λαξευτό πλαίσιο. Πάνω από την πύλη διατηρείται πλάκα που είχε πιθανώς επιγραφή, σήμερα χαμένη, ανάμεσα σε δύο ανάγλυφες ημισέληνους.
Το ισόγειο χρησίμευε ως αποθηκευτικός χώρος, είχε βοηθητικές χρήσεις και δεν διέθετε άλλα ανοίγματα εκτός από τις τυφεκιοθυρίδες. Στον όροφο, που διέθετε παράθυρα για καλύτερο φωτισμό, τζάκια για τη θέρμανση και τυφεκιοθυρίδες για την άμυνα, διέμενε η φρουρά. Η κίνηση των στρατιωτών και η μεταφορά οπλισμού και εφοδίων από το ισόγειο στον όροφο και στις πλατείες των προμαχώνων γινόταν από κεκλιμένα επίπεδα/ράμπες. Σύμφωνα με απεικόνιση του 1896, το φρούριο, με εξαίρεση τους προμαχώνες, καλυπτόταν με ξύλινη στέγη.
Το φρούριο Πέντε Πηγάδια ξεχωρίζει ανάμεσα στα οχυρωματικά έργα του Αλή Πασά λόγω της ιδιαίτερης μορφής του και της επιμελημένης κατασκευής του. Για τους λόγους αυτούς έχει προταθεί εναλλακτική, μεταγενέστερη, χρονολόγησή του στο β΄μισό του 19ου αιώνα.
