Πάτρα
Το κάστρο της Πάτρας βρίσκεται σε ύψωμα στα ανατολικά της πόλης, στους πρόποδες του Παναχαϊκού Όρους, σε απόσταση 500 μ. περίπου από τη θάλασσα. Η ιστορία του είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με αυτή της Πάτρας ήδη από τα αρχαία χρόνια, ενώ η σημασία του για την πόλη, αλλά και την ευρύτερη περιοχή, αποδεικνύεται από τη συνεχή του χρήση μέχρι και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΣΤΟ ΠΑΡΟΝ
Κατασκευάζεται στο β’ μισό του 6ου αιώνα επάνω στα ερείπια της αρχαίας ακρόπολης και η θέση του υπήρξε ιδιαίτερα στρατηγική για την άμυνα της περιοχής, κυρίως κατά τους αιώνες που ακολούθησαν την κατασκευή του, οι οποίοι σημαδεύονται από επιδρομές βαρβαρικών φύλων, που εντάθηκαν με την έλευση Σλάβων και Αβάρων.
Σύμφωνα με τον Παυσανία, ιδρυτής της πόλης ήταν ο Σπαρτιάτης Πατρέας, που συνένωσε επτά αγροτικούς οικισμούς και έδωσε στη νέα πόλη το όνομά του. Λόγω της ιδιαίτερης γεωγραφικής της θέσης, η Πάτρα εξελίσσεται σε εμπορικό κέντρο ήδη από την αρχαιότητα. Η ακρόπολη, στη θέση του σημερινού κάστρου, αποτελεί το κέντρο της πόλης, η οποία ακμάζει ιδιαίτερα κατά τη ρωμαϊκή περίοδο. Εκχριστιανίζεται τον 1ο αιώνα από τον απόστολο Ανδρέα, ο οποίος μετά τον μαρτυρικό του θάνατο στην πόλη έγινε ο πολιούχος και προστάτης της.
Καθ’ όλη σχεδόν την παλαιοχριστιανική περίοδο, η Πάτρα παραμένει μια σημαντική πόλη με ανθηρή οικονομία και εμπόριο. Σημείο τομής για την ιστορία της θεωρείται ο 6ος αιώνας, όταν δύο μεγάλοι σεισμοί (το 521 και το 551, αντίστοιχα) και μία σειρά από επιδρομές βαρβαρικών φύλων προξένησαν μεγάλες καταστροφές στην πόλη, ο πληθυσμός της οποίας μειώθηκε σημαντικά. Την περίοδο αυτή, μετά τον σεισμό του 551, τοποθετείται και η κατασκευή του κάστρου της Πάτρας στη θέση της κατεστραμμένης ακρόπολης. Η ύπαρξη του κάστρου το 805 επιβεβαιώνεται από τη γραπτή μαρτυρία του Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου, που περιγράφει την επίθεση των Σλάβων και Σαρακηνών και την πολιορκία της πόλης. Κατά τον 9ο αιώνα, η πόλη ανασυγκροτείται και αναπτύσσεται σε σημαντικό εμπορικό κέντρο πάνω στον θαλάσσιο δρόμο από την Αδριατική στον Κορινθιακό κόλπο.
Το 1205, η πόλη καταλαμβάνεται από τους Φράγκους υπό τον Γοδεφρείδο Βιλλεαρδουίνο, δίδεται στο Γουλιέλμο Αλεμάν ως βαρονία και υπάγεται στο Πριγκιπάτο της Αχαΐας με έδρα την Ανδραβίδα. Την περίοδο αυτή, η Πάτρα γίνεται έδρα του Λατίνου αρχιεπισκόπου, ενώ το κάστρο ενισχύεται και επεκτείνεται. Στις αρχές του 15ου αιώνα, υπό τον φόβο οθωμανικών επιδρομών, η βαρονία της Πάτρας παραχωρείται έναντι μισθώματος στους Βενετούς (1408-1413, 1417-1419), οι οποίοι πραγματοποιούν σημαντικές επεμβάσεις και προσθήκες στο κάστρο.
Το 1427, ο Θωμάς Παλαιολόγος καταλαμβάνει τη βαρονία της Πάτρας, όχι όμως και την πόλη, την οποία θα καταλάβει μετά από μακρά πολιορκία ο αδερφός του, Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, το 1430. Το 1458 περνάει στα χέρια των Οθωμανών, οι οποίοι επισκευάζουν το κάστρο, που αποτελεί πλέον το διοικητικό κέντρο της πόλης, ενώ η στρατιωτική άμυνα της περιοχής μεταφέρεται στο φρούριο του Ρίου, που κατασκευάστηκε το 1499. Κατά τη διάρκεια της οθωμανικής περιόδου, η πόλη περιορίζεται σημαντικά σε έκταση, χωρίς ωστόσο να πάψει να αποτελεί σημαντικό εμπορικό κέντρο της Πελοποννήσου.
Το 1687, η Πάτρα περιέρχεται και πάλι στους Βενετούς και γίνεται πρωτεύουσα μίας από τις τέσσερις επαρχίες της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας. Το 1714, η πόλη και το κάστρο υφίστανται καταστροφές από δυνατό σεισμό. Τον επόμενο χρόνο, η πόλη ανακαταλαμβάνεται από τους Οθωμανούς, οι οποίοι όμως αφήνουν το κάστρο σχεδόν ανοχύρωτο. Κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, η πόλη λεηλατείται και καταστρέφεται από Τουρκαλβανούς, ενώ υφίσταται σημαντικές καταστροφές κατά τα Ορλωφικά (1770). Μεγάλες ζημιές υπέστησαν τα τείχη του κάστρου το 1785 από σεισμό, αλλά και το 1811 από έκρηξη πυριτιδαποθήκης. Το 1828 παραδίδεται στον Γάλλο στρατηγό Maison, που με τη σειρά του παραδίδει την πόλη στο Ελληνικό κράτος. Λίγα χρόνια αργότερα κατεδαφίζονται όλα τα αρχαία και παλαιά κτήρια στο εσωτερικό του κάστρου προκειμένου να χρησιμοποιηθεί ως στρατώνας και ο εσωτερικός του περίβολος ως φυλακή. Από το 1950 ανήκει στον Δήμο Πατρέων, που μετατρέπει τον ισοπεδωμένο εσωτερικό χώρο σε κήπο, ενώ το 1975 περνάει στη δικαιοδοσία του Υπουργείου Πολιτισμού και έκτοτε λειτουργεί ως αρχαιολογικός χώρος.
ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ
Στη σημερινή του μορφή, το κάστρο της Πάτρας έχει σχήμα ακανόνιστου τριγώνου και περικλείει μια έκταση περίπου 22 στρεμμάτων. Αποτελείται από έναν εξωτερικό περίβολο με πύργους και προμαχώνες διαφόρων περιόδων, ο οποίος προστατευόταν από βαθιά τάφρο, και έναν εσωτερικό περίβολο που υψώνεται σε φυσικό ανάχωμα στη βορειοανατολική γωνία και ενισχύεται με έξι πύργους (γι’ αυτό ονομάζεται «εξαπύργιο»). Το δυτικό άκρο του εξωτερικού περιβόλου καταλαμβάνει ο μεγάλος κυκλικός βενετικός προμαχώνας. Η δυτική και νότια πλευρά του εσωτερικού περιβόλου, όπου ανοίγεται και η μοναδική του πύλη, περιβαλλόταν από τάφρο.
Στην τοιχοποιία και τη μορφή του κάστρου, όπως διατηρείται σήμερα, διασώζονται στοιχεία από τις διάφορες οικοδομικές φάσεις του, που μαρτυρούν τις επισκευές και τις προσθήκες που έγιναν από τους εκάστοτε κατακτητές του. Η αρχική κατασκευή του 6ου αιώνα, που χαρακτηρίζεται από την ευρύτατη χρήση αρχαίου οικοδομικού υλικού, είναι σήμερα ορατή κυρίως στο βόρειο, αλλά και σε αρκετά σημεία του νότιου τείχους. Κατά την περίοδο της φραγκοκρατίας, το νοτιοδυτικό τμήμα του εξωτερικού περιβόλου ενισχύεται με τετράγωνους πύργους, ενώ και η διαμόρφωση του εσωτερικού περιβόλου θεωρείται πως ανήκει σε αυτήν την περίοδο.
Τον 15ο αιώνα (1408-1413, 1417-1419), οι Βενετοί επισκευάζουν τα τείχη και πιθανόν αναδιαμορφώνουν τις τάφρους, ενώ κατασκευάζουν και τον ισχυρό δυτικό κυκλικό προμαχώνα, με πλατεία για την κίνηση των κανονιών στο δώμα του και τοξωτές κανονιοθυρίδες περιμετρικά. Μπροστά από τον προμαχώνα κατασκευάζεται χαμηλό προτείχισμα για την ενίσχυση της άμυνάς του.
Κατά την περίοδο κατοχής του κάστρου από τους Παλαιολόγους (1430-1458) κατασκευάζονται δύο τετράγωνοι πύργοι στον εξωτερικό περίβολο, ένας στη βορειοανατολική γωνία και άλλος ένας στο μέσο περίπου της νότιας πλευράς. Στην εξωτερική όψη του τελευταίου έχει εντοιχιστεί σε εσοχή κορμός αγάλματος και κεφάλι ανδρός των ρωμαϊκών χρόνων, δημιουργώντας ένα περίεργο στην όψη άγαλμα. Στο άγαλμα αυτό αποδόθηκαν μυθικές ιδιότητες, καθώς θεωρήθηκε ότι παριστάνει τον Δία ή τον Πατρέα, ενώ στη λαϊκή παράδοση έγινε γνωστό ως το στοιχειό της πόλης, ή «Πατρινέλα», μια γυναίκα μεταμορφωμένη σε άνδρα που προστάτευε την Πάτρα από επιδημίες και επιδρομές. Σύμφωνα με τον θρύλο, όταν κάποιος επιφανής πολίτης πέθαινε, ο θρήνος της Πατρινέλας ακουγόταν σε όλη την πόλη.
Στους μακροβιότερους κυρίους του κάστρου, τους Οθωμανούς, αποδίδονται πολυάριθμες επισκευές και προσθήκες, όπως οι επάλξεις στη σημερινή τους μορφή και η σκάρπα (κεκλιμένη τοιχοποιία) που ενισχύει την άμυνα των τειχών. Ωστόσο, τα μεγάλα τους έργα, όπως ο πολυγωνικός προμαχώνας της νοτιοανατολικής πλευράς, ο κυκλικός πύργος στο μέσο της βόρειας πλευράς του εξωτερικού περιβόλου, ο πολυγωνικός προμαχώνας του εσωτερικού περιβόλου, η διαμόρφωση της κύριας εισόδου του κάστρου και η προάσπισή της με πυργοειδή κατασκευή, φαίνεται πως έγιναν τα πρώτα χρόνια της κυριαρχίας τους. Μετά το 1500, καθώς η άμυνα και η προάσπιση της πόλης μεταφέρθηκαν στο φρούριο του Ρίου, το κάστρο λειτουργεί πια ως διοικητικό κέντρο και στο εσωτερικό του κατασκευάζονται δημόσια κτήρια, τζαμιά και λουτρά.
ΟΙ ΠΥΛΕΣ
Η κεντρική είσοδος του κάστρου βρίσκεται στην ανατολική του πλευρά. Είναι θολωτή και ανοίγεται στο εσωτερικό ισχυρού πύργου. Η εσωτερική της όψη διατηρεί φράγκικα μορφολογικά στοιχεία, αλλά η όλη αμυντική της διαμόρφωση με τον πύργο και τα επάλληλα ανοίγματα είναι έργο των Οθωμανών. Μία δεύτερη πύλη σώζεται στο νοτιοδυτικό τμήμα του εξωτερικού περιβόλου.
Η είσοδος του εσωτερικού περιβόλου βρίσκεται στη νότια πλευρά του και προσεγγίζεται μέσω τοξωτής γέφυρας πάνω από την τάφρο. Ένας ορθογώνιος πύργος, που σήμερα σώζεται σε χαμηλό ύψος, προστάτευε την κλίμακα ανόδου και την πύλη, η οποία μέσω μίας δεύτερης, εσωτερικής κλίμακας οδηγεί στον αύλειο χώρο του εσωτερικού περιβόλου.
ΤΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ
Στο εσωτερικό του κάστρου σήμερα δεν διατηρούνται κτήρια, καθώς αυτά κατεδαφίστηκαν στα μέσα του 19ου αιώνα. Το μοναδικό σωζόμενο σε κάποιο ύψος κτίσμα είναι ένα τζαμί, που βρίσκεται μπροστά από την τάφρο του εσωτερικού περιβόλου.
Σήμερα, στο κάστρο έχει διαμορφωθεί χώρος πληροφόρησης με ενημερωτικό υλικό για τα έργα που έχουν εκτελεστεί από την τοπική Εφορεία Αρχαιοτήτων (βιντεοπροβολή, δίγλωσσες πινακίδες πληροφόρησης, απτικός χάρτης).
