Κελεφά
Η θέση του κάστρου της Κελεφάς, στο δυτικό άκρο του κυριότερου περάσματος από την περιοχή του Γυθείου προς τα νότια της Μάνης, προσφέρει πλήρη εποπτεία του Οιτύλου και του φυσικού αγκυροβολίου στον όρμο του. Βαθύ και απότομο φαράγγι, το Μυλολάγγαδο, χωρίζει το οχυρό από τον οικισμό του Οιτύλου, κέντρο πολυάριθμων επαναστατικών κινήσεων κατά των Οθωμανών κατά τη διάρκεια του 17ου αιώνα. Κύριος σκοπός της ίδρυσης του κάστρου ήταν ο έλεγχος του ανυπότακτου τοπικού πληθυσμού και η αποτροπή συνεργασίας τους με τις Δυτικές χριστιανικές δυνάμεις της εποχής, ιδίως τη Βενετία.
ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΣΤΟ ΠΑΡΟΝ
Οικοδομείται περίπου το 1670 από τον μεγάλο βεζίρη Αχμέτ Πασά Κιοπρουλή (1661-1676), αμέσως μετά την κατάκτηση της Κρήτης από τους Οθωμανούς και το τέλος του Κρητικού, Ε΄ βενετο-οθωμανικού, πόλεμου (1649-1669). Έχει συνδεθεί επίσης με τη δράση του Μανιάτη πειρατή και τυχοδιώκτη Λυμπεράκη Γερακάρη. Το 1686, οι ενωμένες δυνάμεις των Βενετών και των Μανιατών υπό τον Φραντσέσκο Μοροζίνι το πολιορκούν και το καταλαμβάνουν, ενώ την επόμενη χρονιά οι Οθωμανοί διεξάγουν αποτυχημένη πολιορκία για την ανακατάληψή του.
Την περίοδο της βενετοκρατίας, αν και ήταν έδρα αξιωματούχου (Προβλεπτή), το κάστρο έχει δευτερεύουσα σημασία και χρησιμοποιείται μόνο για τον έλεγχο του λιμανιού του Οιτύλου, που ήταν σταθμός των εμπορικών και στρατιωτικών τους διαδρομών. Το 1715, κατά τον Ζ΄ βενετο-οθωμανικό πόλεμο (1714-1718), επανέρχεται, όπως και η υπόλοιπη Πελοπόννησος, στα χέρια των Οθωμανών, έχοντας χάσει τη στρατηγική του σημασία, και εγκαταλείπεται.
ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ
Το κάστρο έχει τετράπλευρη κάτοψη και τα τείχη του περικλείουν έκταση περίπου 20 στρεμμάτων. Η βόρεια πλευρά των τειχών υψώνεται πάνω από το απόκρημνο φαράγγι του Μυλολάγγαδου και είναι ιδιαίτερα δυσπρόσιτη. Τις γωνίες του περιβόλου ενισχύουν τέσσερις κυκλικοί πύργοι-προμαχώνες, από τους οποίους σήμερα σώζονται μόνο οι δύο, ενώ ένας ακόμη ημικυκλικός βρίσκεται στο μέσο της δυτικής πλευράς. Οι πύλες του κάστρου, σήμερα κατεστραμμένες, ανοίγονταν στο μέσο της βόρειας και νότιας πλευράς των τειχών στην ισόγεια στάθμη τετράπλευρων πύργων. Καθώς λειτουργούσε ως κάστρο ελέγχου και επιβολής στον τοπικό πληθυσμό, η κάτοψή του είναι απλή, σε αντίθεση με τα πολύπλοκα οχυρά που κτίζονται την ίδια εποχή στην Ευρώπη. Δεν προοριζόταν να αντιμετωπίσει επίθεση από οργανωμένο τακτικό στρατό, γι’ αυτό και διαθέτει μικρού πάχους τείχη με περίδρομο, τυφεκιοθυρίδες και κανονιοθυρίδες για πυροβόλα όπλα μικρού βεληνεκούς.
Στα βενετικά έγγραφα αναφέρεται η ύπαρξη οικισμού εντός του κάστρου, ο οποίος διέθετε τουλάχιστον δύο εμπορικά καταστήματα. Σήμερα διατηρείται σε αρκετά καλή κατάσταση μία ορθογώνιας κάτοψης κινστέρνα, κοντά στη νότια πλευρά του τείχους. Ένα δεύτερο ορθογωνικής κάτοψης μικρότερο κτήριο, η πυριτιδαποθήκη του κάστρου, σώζεται πολύ κοντά στο βόρειο τείχος.
