Ηγουµενίτσα
Κτισμένο σε χαμηλό πευκόφυτο λόφο στα νοτιοδυτικά της σύγχρονης πόλης, το κάστρο της Ηγουμενίτσας επιβλέπει και προστατεύει το λιμάνι της. Η πρώτη οχύρωση του λόφου πιθανώς πραγματοποιήθηκε στη ρωμαϊκή περίοδο (2ος αι.). Έχει συνδεθεί με την ίδρυση οικισμού την ίδια εποχή στην περιοχή του Λαδοχωρίου, στα νότια του σημερινού κάστρου. Ο οικισμός και το κάστρο-ακρόπολη εγκαταλείπονται στα τέλη του 6ου αιώνα. Η ονομασία του ρωμαϊκού οικισμού δεν μας είναι γνωστή. Η σημερινή ονομασία, Ηγουμενίτσα, αναφέρεται σε γραπτές πηγές από τον 14ο αιώνα, ενώ το αγκυροβόλιο Portum Gomisso κοντά στον ποταμό Καλαμά απαντά σε ιταλικούς ναυτικούς χάρτες ήδη από τον 12ο αιώνα.
ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΣΤΟ ΠΑΡΟΝ
Το κάστρο έχει συσχετισθεί με τους Βενετούς και τον εμπορικό σταθμό-φυλάκιο που διατηρούν τον 15ο αιώνα στο λιμάνι της Ηγουμενίτσας (Porto delle Gomenizze), όπως και σε άλλες παραλιακές θέσεις της Ηπείρου. Το 1479, μετά το τέλος του Α΄ βενετο-οθωμανικού πολέμου, η περιοχή περνά με συνθήκη στους Οθωμανούς, παραμένει ωστόσο πεδίο αντιπαράθεσης έως το 1540 και το τέλος του Γ΄ βενετο-οθωμανικού πολέμου. Μέσα στον 16ο αιώνα, πριν και μετά τη Ναυμαχία της Ναυπάκτου το 1571, το λιμάνι της Ηγουμενίτσας χρησιμοποιείται ως σταθμός από τον χριστιανικό στόλο.
Η έναρξη του ΣΤ΄ βενετο-οθωμανικού πολέμου σηματοδοτεί και τη σημαντικότερη καταγεγραμμένη πολεμική καταστροφή του οχυρού. Το 1685 εγκαταλείπεται από τους κατοίκους και την οθωμανική φρουρά, καταλαμβάνεται από τον Βενετό ναύαρχο Francesco Morosini και κρίνεται αδύναμο αμυντικά, όπως και ασύμφορο να επισκευαστεί. Αποφασίζεται η μερική καταστροφή του, ενώ τα κανόνια του μεταφέρονται στην Κέρκυρα.
Το οχυρό παραμένει μισοκατεστραμμένο το 1798, οπότε περιέρχεται στον Αλή Πασά των Ιωαννίνων και πραγματοποιούνται κάποιες επισκευές. Στη συνέχεια, το μνημείο περνάει στην αφάνεια. Μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο λόφος δενδροφυτεύεται και κατασκευάζεται στο βόρειο τμήμα του κάστρου υδατοδεξαμενή για τις ανάγκες της σύγχρονης πόλης και του λιμανιού.
ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ
Το κάστρο της Ηγουμενίτσας σώζεται σήμερα αποσπασματικά, έχει τραπεζιόσχημη κάτοψη και καταλαμβάνει έκταση περίπου 6 στρεμμάτων. Σε καλύτερη κατάσταση διατηρείται η νότια πλευρά της οχύρωσης, προς την πλευρά του λιμανιού. Τοξωτές κανονιοθυρίδες ανοίγονται στο τείχος για να προστατεύουν το φυσικό αγκυροβόλιο του όρμου. Τετράγωνοι πύργοι ενίσχυαν περιμετρικά την οχύρωση, από τους οποίους μόνο ένας στο νότιο τείχος διατηρεί τη θολοδομία του.
Ίχνη της κύριας εισόδου του κάστρου έχουν αποκαλυφθεί στο μέσο περίπου της ανατολικής πλευράς των τειχών. Η πύλη πλαισιωνόταν από δύο πύργους, που ενίσχυαν την προστασία της.
Στη βορειοανατολική γωνία, ένα διατείχισμα διαμορφώνει εσωτερική ακρόπολη. Η πύλη που οδηγούσε στο εσωτερικό της ακρόπολης φαίνεται ότι βρισκόταν στο μεσαίο τμήμα του διατειχίσματος, το οποίο είναι σήμερα σε μεγάλο τμήμα του κατεστραμμένο.
Απεικονίσεις σε χαρακτικά του 17ου αιώνα περιλαμβάνουν στο εσωτερικό του κάστρου κτίσματα, όπως κατοικίες, εκκλησία και μουσουλμανικό τέμενος. Αποσπασματικά τμήματα τοίχων και λιθόστρωτα δάπεδα είναι σήμερα τα μόνα κατάλοιπα των κτισμάτων αυτών. Εξαίρεση αποτελεί ερειπωμένο ορθογώνιο κτήριο σε επαφή με τη βορειοδυτική γωνία του τείχους, που έχει ταυτισθεί με πυριτιδαποθήκη. Το βόρειο τμήμα του κάστρου, στην ακρόπολη, καταλαμβάνει η σύγχρονη υδατοδεξαμενή.
Στο κάστρο έχουν πραγματοποιηθεί εργασίες ανάδειξης από την τοπική Εφορεία Αρχαιοτήτων.
