Βόνιτσα
Το κάστρο της Βόνιτσας δεσπόζει με τα καλοδιατηρημένα τείχη του πάνω από την ομώνυμη κωμόπολη στις νότιες ακτές του Αμβρακικού κόλπου. Κτισμένο στην κορυφή δενδροφυτεμένου βραχώδους υψώματος, παρέχει εξαιρετική εποπτεία του Αμβρακικού και ταυτόχρονα προστατεύει το φυσικό λιμάνι της Βόνιτσας. Μαζί με το κάστρο της Αγίας Μαύρας στη Λευκάδα και τα κάστρα της Πρέβεζας, υπήρξε ισχυρό στρατηγικό έρεισμα στη Δυτική Ελλάδα και κομβικό σημείο επικοινωνίας της με τα νησιά του Ιονίου. Διέθετε φυσική οχύρωση και εύφορη ενδοχώρα, τα προϊόντα της οποίας διακινούνταν από το λιμάνι της Βόνιτσας.
ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΣΤΟ ΠΑΡΟΝ
Ο οικισμός με την ονομασία Βόντιτζα ή Βουντίτζα εμφανίζεται πρώτη φορά στις γραπτές πηγές στις αρχές του 10ου αιώνα ως έδρα επισκοπής εξαρτώμενης από τη Μητρόπολη της Ναυπάκτου, ένδειξη ότι αποτελούσε μικρό περιφερειακό οικιστικό κέντρο. Τον 11ο αιώνα πολιορκείται και λεηλατείται από τους Νορμανδούς. Την ίδια περίοδο, η Βόνιτσα συγκαταλέγεται ανάμεσα στα σημαντικά αστικά κέντρα της αυτοκρατορίας για τα οποία οι Βενετοί έμποροι αποκτούν προνόμια (φοροαπαλλαγές) από τον Αλέξιο Α΄ Κομνηνό. Τον 12ο αιώνα, ο Αραβοσικελός γεωγράφος al-Idrisi αναφέρει τη Βόνιτσα ως μικρή οχυρωμένη εμπορική πόλη.
Το 1204, μετά τη διάλυση της βυζαντινής αυτοκρατορίας από τους Ιππότες της Δ΄ Σταυροφορίας, η πόλη εντάσσεται στο κράτος της Ηπείρου, γνωστό σήμερα ως Δεσποτάτο. Το 1294, το κάστρο περιέρχεται στους Ανδεγαυούς (Anjou) της Νεάπολης (σημ. Νάπολη), ως μέρος της προίκας της Θαμάρ, κόρης του Δεσπότη της Ηπείρου Νικηφόρου και συζύγου του Φίλιππου, γιου του Καρόλου Β΄ Ανδεγαυού. Στους αιώνες που ακολουθούν, η Βόνιτσα αλλάζει συχνά επικυρίαρχους και περιέρχεται στους Ορσίνι, στους Δούκες του Lecce και τέλος, στους Tόκκους, οι οποίοι παραμένουν επί μακρόν κύριοι του κάστρου με εξαίρεση το διάστημα 1378-1379 που το παραχωρούν στους Ιωαννίτες Ιππότες της Ρόδου.
Το 1479, η Βόνιτσα, το τελευταίο οχυρό των Τόκκων στην ηπειρωτική χώρα, κυριεύεται από τους Οθωμανούς. Δύο αιώνες περίπου αργότερα, το 1684, κατά τη διάρκεια του ΣΤ΄ βενετο-οθωμανικού πολέμου, οι Βενετοί με επικεφαλής τον Κεφαλλονίτη αξιωματικό Άγγελο Δελλαδέτσιμα καταλαμβάνουν το κάστρο. Η Βόνιτσα παραμένει υπό βενετική κυριαρχία έως την κατάλυση της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας από τους Γάλλους το 1797, εκτός από το διάστημα 1714-1717 και την πρόσκαιρη κατάληψή της από τους Οθωμανούς.
Το 1798, μετά από σύντομη γαλλική κατοχή, η Βόνιτσα καταλαμβάνεται από τον Αλή Πασά των Ιωαννίνων. Το 1800, μετά τη συνθήκη της Κωνσταντινούπολης, αποκτά από κοινού με την Πάργα και την Πρέβεζα ειδικό καθεστώς αυτονομίας εντός της οθωμανικής επικράτειας και εξαιρείται από την επικράτεια του Αλή Πασά. Ο Αλή Πασάς επανακάμπτει το 1806 και καταλαμβάνει δεύτερη φορά το κάστρο. Το 1828, ελληνικά στρατεύματα με επικεφαλής τον φιλέλληνα Sir Richard Church και τη βοήθεια μικρού στόλου καταλαμβάνουν οριστικά μετά από μάχη την πόλη. Η οθωμανική φρουρά, αποκλεισμένη στο κάστρο, παραδίδει το οχυρό τον Μάρτιο του 1829. Το 1832, μετά τη Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης, η Αιτωλοακαρνανία εντάσσεται επίσημα στο νεοσύστατο Ελληνικό κράτος.
ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ
Η αρχική φάση οικοδόμησης του κάστρου τοποθετείται στη μέση βυζαντινή περίοδο, ωστόσο η σημερινή του μορφή είναι αποτέλεσμα μετασκευών και ενισχύσεων που έχουν αποδοθεί κυρίως στην περίοδο της βενετοκρατίας. Η οχύρωση περικλείει έναν χώρο 80 περίπου στρεμμάτων και αναπτύσσεται σε τέσσερις ζώνες. Οι δύο χαμηλότερες προστατεύουν την πιο ομαλή πλαγιά του λόφου, προς την πλευρά του σημερινού οικισμού, και θεωρούνται από τα παλαιότερα τμήματα της οχύρωσης. Η πρώτη, ανατολική ζώνη ορίζεται από κατακόρυφο, μικρού πάχους τείχος με επάλξεις, το οποίο ενισχύεται με δύο τριγωνικούς πύργους. Στο τείχος αυτό ανοίγεται η πύλη που αποτελεί και σήμερα την είσοδο στο κάστρο. Η δεύτερη οχυρωματική ζώνη οριοθετεί μια μικρή περιοχή -προτείχισμα- πριν την είσοδο στο κυρίως οχυρό. Η άμυνα της ενισχύεται με δύο πεταλόσχημους πύργους.
Η τρίτη οχυρωματική ζώνη, που αποτελεί και το κυρίως οχυρό, έχει δεχθεί τις πιο εκτεταμένες επεμβάσεις κατά την περίοδο της βενετοκρατίας (1684-1797). Περικλείει τον μεγαλύτερο σε έκταση εσωτερικό χώρο του οχυρού, στον οποίο διασώζονται τα περισσότερα κτήρια του κάστρου. Ο περίβολος ενισχύεται με τρεις πύργους πυροβολικού/προμαχώνες, με ισχυρά επικλινή τοιχώματα και κανονιοθυρίδες. Στη νότια πλευρά των τειχών διατηρούνται τρεις τετράγωνοι πύργοι, η κατώτερη στάθμη των οποίων έχει αποδοθεί στην αρχική βυζαντινή φάση του κάστρου.
Η τέταρτη και τελευταία οχυρωματική ζώνη, στο υψηλότερο σημείο του λόφου, κατέχει τη θέση της ακρόπολης του κάστρου και έχει χρονολογηθεί στις αρχές του 19ου αιώνα, στα τελευταία χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας. Πιθανώς η ανέγερσή της συσχετίζεται με το οχυρωματικό πρόγραμμα του Αλή Πασά των Ιωαννίνων. Διαθέτει χαμηλό περίβολο, στον οποίο ανοίγονται τυφεκιοθυρίδες.
ΟΙ ΠΥΛΕΣ
Εύκολα προσβάσιμη από τον οικισμό της Βόνιτσας, η σημερινή κεντρική πύλη εισόδου ανοίγεται στα νοτιοανατολικά του εξωτερικού τείχους και οδηγεί στη χαμηλότερη οχυρωματική ζώνη. Από τις εσωτερικές πύλες διατηρείται η είσοδος στην τρίτη οχυρωματική ζώνη, στο κυρίως τμήμα δηλαδή του κάστρου στην κορυφή του λόφου.
Μία ακόμα πύλη ανοίγεται προς το δυτικό άκρο του βόρειου τείχους. Οδηγούσε από το λιμάνι απευθείας στο εσωτερικό της τρίτης οχυρωματικής ζώνης και πιθανώς αποτελούσε κύρια πύλη του κάστρου στα χρόνια της βενετοκρατίας.
ΤΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ
Τα περισσότερα οικοδομήματα που διατηρούνται στο εσωτερικό του κάστρου χρονολογούνται στα χρόνια της βενετοκρατίας, εκτός από τον ναό της Αγίας Σοφίας, η αρχική οικοδομική φάση του οποίου ανάγεται στη μεσοβυζαντινή περίοδο. Στην ακρόπολη σώζεται ορθογώνιο κτήριο, γνωστό ως Καζάρμα, πιθανώς αρχικά καθολική εκκλησία, η οποία άλλαξε χρήση από τους Οθωμανούς το 1806, είτε ως κατοικία του διοικητή του κάστρου είτε ως στρατώνας.
Ανάμεσα στα κτήρια του εσωτερικού του κάστρου ξεχωρίζει η λεγόμενη οικία του Αλή Πασά, η οποία κτίστηκε κατά την όψιμη οθωμανοκρατία για να στεγάσει την Αλβανική φρουρά. Βρίσκεται στο νοτιοανατολικό τμήμα του τρίτου, κύριου, οχυρωματικού περιβόλου, σε μικρή απόσταση από την πύλη του. Στο πλαίσιο συγχρηματοδοτούμενου προγράμματος αποκαταστάθηκε και φιλοξενεί ψηφιακή έκθεση που παρέχει πληροφορίες για το κάστρο της Βόνιτσας, την ιστορία του και τα κτίσματα στο εσωτερικό του, όπως επίσης και για τα βυζαντινά και μεταβυζαντινά κάστρα της Αιτωλοακαρνανίας. Το πρόγραμμα ανάδειξης του κάστρου, που περιλάμβανε μεταξύ άλλων και εργασίες αποκατάστασης στον τρίτο περίβολο, υλοποιήθηκε από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Αιτωλοακαρνανίας και Λευκάδας.
