Ανθούσα
Το κάστρο της Ανθούσας είναι κτισμένο σε μικρή απόσταση από τους οικισμούς της Ανθούσας και της Αγιάς. Δεσπόζει στο μοναδικό ύψωμα ανάμεσα στη θάλασσα και τα βουνά της Θεσπρωτίας που περικλείουν την περιοχή της Πάργας. Η τοποθεσία είναι φυσικά οχυρή με απόκρημνες πλαγιές, προσβάσιμη από τα βορειοδυτικά.
ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΣΤΟ ΠΑΡΟΝ
Η κατασκευή του οχυρού το 1814 από τον Αλή Πασά των Ιωαννίνων είχε σκοπό την κατάκτηση της Πάργας, της μοναδικής περιοχής στην ηπειρωτική ακτή που δεν είχε ενταχθεί στο πασαλίκι του και βρισκόταν από το 1807 στην κατοχή των Γάλλων και του Ναπολέοντα. To 1814, οι εξελίξεις στην Ευρώπη και η επικείμενη ήττα του Ναπολέοντα δίνουν το έναυσμα στον Αλή να στραφεί ανοικτά ενάντια στην Πάργα. Αρχικά επιτίθεται και λεηλατεί την Αγιά, απωθείται όμως από την Πάργα και οργανώνει την πολιορκία της με την κατασκευή σειράς οχυρώσεων στην περιοχή, από τις οποίες σώζεται μόνο το κάστρο της Ανθούσας. Το νέο κάστρο συνιστά ορατή απειλή και παρέχει πλήρη εποπτεία των κινήσεων των υπερασπιστών της παραθαλάσσιας πόλης, οι οποίοι εντωμεταξύ έχουν ζητήσει και αποκτήσει αγγλική προστασία και φρουρά. Το 1817, οι Άγγλοι συμφωνούν στην παραχώρηση αντί χρηματικού αντιτίμου της Πάργας στους Οθωμανούς και το 1819 την παραδίδουν στον Αλή Πασά, με αποτέλεσμα το κάστρο της Ανθούσας να χάσει τη στρατηγική του σημασία μόλις πέντε χρόνια μετά την ανέγερσή του.
Ως μηχανικός του κάστρου αναφέρεται ο Ιταλός Don Santo di Monteleone. Δύο μόλις χρόνια μετά την ολοκλήρωση της κατασκευής αναφέρεται ότι το οχυρό παρουσίασε σημαντικά στατικά προβλήματα, με αποτέλεσμα να χρειαστεί επισκευές και τροποποιήσεις.
ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ
Η μνημειακά διαμορφωμένη κεντρική πύλη του οχυρού ανοίγεται στα δυτικά και προστατεύεται από δύο πύργους βόρεια και νότια. H πλευρά αυτή του κάστρου διαθέτει μόνο τυφεκιοθυρίδες και όχι ισχυρές οχυρώσεις πυροβολικού. Μία ακόμη πυλίδα στη νότια πλευρά φαίνεται πως λειτουργούσε ως βοηθητική έξοδος.
Περνώντας την κεντρική πύλη δύο διαδρομές καταλήγουν στο εσωτερικό του οχυρού. Η πρώτη, στα νότια, οδηγεί μέσω θολωτού διαδρόμου στη νότια εσωτερική αυλή, όπου βρίσκεται ένα μικρό θολοσκέπαστο κτήριο που ταυτίζεται με πυριτιδαποθήκη. Από τον ίδιο διάδρομο, ένα τοξωτό άνοιγμα δίνει πρόσβαση σε κεκλιμένο επίπεδο που οδηγεί στην άνω στάθμη του περιβόλου.
Η δεύτερη διαδρομή, στα βόρεια, οδηγεί απευθείας από την κεντρική πύλη σε μια μικρότερη εσωτερική αυλή με δύο διώροφα κτήρια. Το βορειότερο από αυτά εφάπτεται στον περίβολο και περιλαμβάνει υπόγεια δεξαμενή, τετράγωνο φρεάτιο για τη λήψη νερού, που φτάνει από το ισόγειο μέχρι τη στάθμη του δευτέρου ορόφου, καθώς και μικρά δωμάτια στο ισόγειο και τον όροφο. Το νοτιότερο κτήριο διαθέτει επίσης χώρους στο ισόγειο και τον όροφο και είναι πιθανώς μεταγενέστερο.
Η δύναμη πυρός του κάστρου συγκεντρώνεται στον επιβλητικό πύργο-προμαχώνα στα ανατολικά, προς την πλευρά της Πάργας. Με ύψος περίπου 15 μ., εξασφαλίζει την εποπτεία της ευρύτερης περιοχής. Η πρόσβαση στο ισόγειο του πύργου επιτυγχάνεται μέσω τριών εισόδων, μία απέναντι από την κεντρική πύλη, μία μικρότερη βορειότερα στην ίδια πλευρά και μία στη νότια αυλή. Στην ανώτερη στάθμη υπάρχουν θέσεις μόνο για πυροβόλα όπλα στραμμένα προς την Πάργα, η οποία σε απόσταση 1.200 μ. και σε χαμηλότερο υψόμετρο βρισκόταν στην εμβέλεια των πυρών τους.
