Άκτιο
Το παράκτιο στρατιωτικό οχυρό του Ακτίου είναι κτισμένο στην Ακαρνανική ακτή, απέναντι από την Πρέβεζα, στην περιοχή όπου το 31 π.Χ. διεξήχθη η ναυμαχία μεταξύ του Μάρκου Αντώνιου και του Οκταβιανού. Καταλαμβάνει καίρια θέση, καθώς εξασφάλιζε τον έλεγχο τόσο του θαλάσσιου περάσματος όσο και των χερσαίων οδών προς την ενδοχώρα της Ακαρνανίας. Οικοδομήθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα, αποτελώντας μέρος του οχυρωματικού δικτύου που οργάνωσε ο Αλή Πασάς στις ακτές του Ιονίου και της Αδριατικής, τόσο για να εξασφαλίσει τον έλεγχο της περιοχής απέναντι στις ευρωπαϊκές δυνάμεις όσο και για να ενισχύσει την εικόνα του απέναντι στην οθωμανική διοίκηση ως ισχυρός πασάς που διαφυλάττει τα σύνορα της οθωμανικής αυτοκρατορίας.
ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΣΤΟ ΠΑΡΟΝ
Σύμφωνα με αναφορές περιηγητών, η ανέγερση του φρουρίου ξεκίνησε τα τελευταία χρόνια του 18ου αιώνα (περ. 1794/6), ενώ σύμφωνα με επιστολές του επιστάτη των οχυρώσεων στην Πρέβεζα και το Άκτιο, το 1807 εκτελούνταν εργασίες διάνοιξης της τάφρου του. Η ανέγερση του φρουρίου ολοκληρώθηκε τον Σεπτέμβριο του 1812, όπως μαρτυρούν δύο επιγραφές, μία από κεραμικά στοιχεία και μία λιθανάγλυφη, στην κεντρική πύλη. Στο Ελληνικό κράτος ενσωματώνεται το 1881 και παραμένει σε στρατιωτική χρήση μέχρι και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ
Το οχυρό είναι μικρών διαστάσεων, με κάτοψη σχεδόν ισοσκελούς τριγώνου, που το καθιστά μοναδικό στο είδος του στον ελλαδικό χώρο. Μπορεί να συγκριθεί μόνο με το φρούριο του Πόρτο Παλέρμο, κοντά στη Χειμάρρα της Αλβανίας, έργο επίσης του Αλή Πασά, χρονολογούμενο το 1804.
Η μία πλευρά είναι τοποθετημένη παράλληλα με τη θάλασσα, διαμορφώνοντας δραστικό μέτωπο προς την Πρέβεζα, ενώ οι άλλες δύο πλευρές συγκλίνουν ανατολικά προς το εσωτερικό της Ακαρνανίας. Τρεις ογκώδεις προμαχώνες στις κορυφές του τριγώνου ενισχύουν την άμυνα του φρουρίου. Ο πιο ισχυρός επιτηρεί την πλευρά της Ακαρνανίας. Οι προμαχώνες επικοινωνούν μεταξύ τους με πλατύ περίδρομο και διαμορφώνουν στο ανώτερο επίπεδό τους πλατεία με κανονιοθυρίδες. Για την κατασκευή του φρουρίου έχει γίνει χρήση λίθων από αρχαία κτίσματα.
Η κύρια πύλη του φρουρίου ανοίγεται στη βόρεια πλευρά του και οδηγεί στο εσωτερικό μέσω ενός θολωτού διαδρόμου. Πυλίδα διαφυγής ανοίγεται προς την πλευρά της θάλασσας. Στο εσωτερικό διαμορφώνεται τριγωνική αυλή που περιβάλλεται από μια σειρά θολοσκέπαστων χώρων, με χρήσεις υποστηρικτικές για τη λειτουργία του οχυρού και τη διαβίωση της φρουράς (δεξαμενές, εστίες κλπ.). Οι χώροι της νότιας πλευράς, σε αντίθεση με τους αντίστοιχους της βόρειας και της ανατολικής που είναι κλειστοί, είναι ανοικτοί ή ημιυπαίθριοι. Στο κέντρο της αυλής διατηρούνται αρχιτεκτονικά κατάλοιπα μεταγενέστερου ορθογώνιου κτίσματος. Κτιστή ράμπα εξασφαλίζει την άνοδο από την αυλή στον περίδρομο των τειχών, το ύψος των οποίων φτάνει τα 6,5 μ. Στη βόρεια πλευρά του φρουρίου, στον περίδρομο του τείχους, ήταν κτισμένο το σεράι του Αλή Πασά.
Το φρούριο έχει αποκατασταθεί και αναδειχθεί από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Αιτωλοακαρνανίας και Λευκάδας.
